ZKUD

Ýnönü meydaný yavrum,
rüzgar,
soðuklar insaný arý gibi haþlýyor,
zemheriler bitti diyelim,
hamsin ya baþladý, ya baþlýyor,
Muharebe beþ gün beþ gece sürdü.
Kan gövdeyi götürdü.
Ve nihayetinde
düþmanlar karýn üstünde
top arabalarý, sandýklar dolusu konyak,
altý kamyon býraktýlar.
Sonra, kaçarlarken, yavrum,
köyleri, köprüleri yaktýlar...

Lozan'ýn kabulü ve barýþýn saðlanmasý ile geride Türk Devleti'nin siyasal yapýsýný belirleyecek devlet þeklinin ve adýnýn ne olacaðý sorunu kaldý. T.B.M.M.'nin varlýðý ile egemenliðin kayýtsýz-þartsýz ulusa ait olan, insan haklarýna dayanan bir devlet sistemi kurulmuþtu. Fakat gerek halkýn, gerekse Meclis içinde bulunanlarýn büyük kýsmý Padiþah'a dinsel ve geleneksel baðlarla baðlýydýlar. Padiþah'ýn iþgal ettiði Saltanat-Hilafet makamý yüzyýllardýr kökleþmiþ bir teokratik sistemdi. 1300 yýlýndan beri de Osmanoðullarý'ndan baþka hiçbir aile iktidar olmamýþtý. Egemenlik biri dinden, diðeri gelenekten gelen iki kaynaktan çýkýyor ve Padiþah'ta toplanýyordu. Gerçi Ýttihat Terakki bu gücü kýrmýþtý, fakat sistemin özünü, yani egemenliðin kaynaðýný ve kullanýlýþ biçimini deðiþtirememiþti. Egemenliðin, tanrý haklarý sisteminden, insan haklarý sistemine geçiþin bir sonucu olarak Padiþah'tan ulusa geçiþi, bir ilke ve ülkü olarak Amasya Genelgesi'nde ortaya konmuþ ve 23 Nisan 1920'de B.M.M.'nde somutlaþmýþtý. Teþkilat-ý Esasiye Kanunu da bu temel üzerine oturmuþtu. Kurtuluþ Savaþý ulusal baðýmsýzlýk yanýnda ulus egemenliðini de açýk bir biçimde ortaya koyduðu için Padiþah daha baþýndan beri milliyetçilerin amansýz düþmaný kesilmiþti. M. Kemal Paþa Padiþah'ýn ihanetini bildiði halde, henüz zamaný olmadýðý için Padiþah'ý hedef almadý. Genç subaylýk yýllarýndan beri inandýðý ve Erzurum'da Mazhar Müfit'e not ettirdiði "Cumhuriyet" inancýný "Ulusal bir sýr" olarak sakladý. Kurtuluþ Savaþý.içinde "Cumhuriyetçi" bir düþünceyi ortaya atmak iç parçalanmaya yol açacaðý için bu yola gitmedi. Hatta Sivas Kongresi sýrasýnda "Cumhuriyet" ilan edelim önerilerini ret etmiþti. Fakat Kurtuluþ Savaþý'nýn Baþkomutaný, Türk Ulusu'nun kurtarýcýsý M. Kemal, Türkiye'nin siyasal yapýsýný deðiþtirmenin ilk adýmýný Saltanat'ýn kaldýrýlmasýný saðlamakla attý. Saltanat'ýn kaldýrýlýþýna en yakýn arkadaþlarý bile karþý çýkmýþlardý. Meclis'te tutucu kanat direndiyse de, M. Kemal Paþa'nýn kararlý ve sert tutumu sonucu Saltanat'ýn kaldýrýlýþý saðlandý. Fakat onun bu sert tutumu endiþe doðurdu. Bunun bir baþlangýç olduðunu görenler çeþitli yöntemlerle M. Kemal Paþa'yý engellemeye çalýþtýlar.

2 Aralýk 1922'de Meclis'e muhalif grup tarafýndan bir öneri verildi. "Ýntihab-ý Mebusan Kanunu"nda deðiþiklik yapýlmasýný isteyen önergede "Büyük Millet Meclisi'ne üye seçilmek için Türkiye'nin bugünkü sýnýrlarý içindeki yerler halkýndan olmak ve seçim çevresine yeni gelenlerin ise en az beþ yýl oturmuþ olmalarý" gerektiði kanun hükmü haline getirilmek isteniyordu. M. Kemal Paþa'yý milletvekili seçilmekten yoksun býrakmak isteyen bu önerge üzerine söz alan M. Kemal Paþa, doðum yerinin Türkiye'nin sýnýrlarý dýþýnda kaldýðýný ve bir yerde beþ yýl oturmadýðýný belirttikten sonra, düþmanlara karþý savaþtýðýný , vataný kurtarmak için hiç bir yerde beþ yýl oturamadýðýný hatýrlatýp, ulusun sevgisini kazanmýþ bir insan olmasýna raðmen kendisini yurttaþlýk haklarýndan yoksun býrakmak isteyen bu kimselerin bu yetkiyi kimden aldýklarýný sordu. Önerge ret edildi.

Mustafa Kemal'in kamuoyu yoklamasý yapmak üzere 14 Ocak 1923'de Batý Anadolu'da bir geziye çýkmasýný fýrsat bilen muhalif grup, O'nun Ankara'dan ayrýldýðýnýn ertesi günü "Hilafet-i Ýslamiye ve Büyük Millet Meclisi" baþlýklý bir broþür yayýnladýlar. Broþürün önceden hazýrlanmýþ olduðu ve M. Kemal'in Ankara'dan ayrýlmasýný fýrsat bilerek daðýtýldýðý anlaþýlýyordu. Broþürün ana fikri, Ýslam kamuoyunun son geliþmelerden (Saltanatýn Kaldýrýlýþý) büyük ýzdýrap içinde bulunduðu, Hilafet'in hükümet demek olduðu ve Hilafet'in hukuk ve görevlerini yok etmenin hiç kimsenin, hiç bir meclisin elinde olmadýðý esaslarýna dayanýyor, "Halife Meclisin, Meclis Halife'nindir." sözleriyle bitiriyordu Yürütme yetkisinin Halife'ye verilmesini ve Meclis'in aldýðý kararlarýn ve kanunlarýn Halife'yi baðlamayacaðý, dolayýsýyla Meclis'in çýkardýðý Saltanat ve Hilafet ile ilgili yasalarýn meþru olmadýðý görüþü savunuluyordu. Bu bildiri, M. Kemal'e ve O'nun gerçekleþtirmek istediði devrime bir tepki idi.

Ýzmit'e gelen M. Kemal, din ve hilafet konusunda yaptýðý açýklamada "Türkiye Büyük Millet Meclisi Halife'nin deðildir ve olamaz, Türkiye Büyük Millet Meclisi yalnýz ve yalnýz Ulusundur." dedi. T.B.M.M.nin büyük programýnýn tam baðýmsýzlýk, kayýtsýz þartsýz ulusal egemenlik esaslarýna dayandýðýný, teokratik devlet. biçiminin ve buna baðlý bütün toplumsal düzenin ve çýkarlarýn yýkýlacaðýný belirtti. 16 Ocak'ta yaptýðý toplantýda, Hilafet'in dinle ilgisi olmadýðýný, siyasi bir mevki olduðunu, idare-i maslahatçýlýkla devrim yapýlamayacaðýný belirtikten sonra "Devrimin kanunu mevcut kanunlarýn üstündedir. Bizi öldürmedikçe, bizim kafamýzdaki cereyaný boðmadýkça baþladýðýmýz devrim ve ilerleme bir an bile durmayacaktýr." diyerek gericilere gerekli yanýtý verdi. Basýnla iyi iliþki kurmak istediði için Ýzmit'te yaptýðý basýn toplantýsýnda, "Devrim" yapýlacaðýný açýklarken, Meclis'te birliðin saðlanmasý için "Müdafaa-i Hukuk Gurubu"nun gerekli olduðunu bunun dýþýndaki gruplarýn yararlý olmadýðýný belirtti ve Ýttihatçýlardan ülke yararý için politikaya karýþmamalarýný istedi. Bu sýrada Annesi Zübeyde Haným'ýn ölüm haberi geldi. Ýzmir'de annesinin mezarý baþýnda devrimci inancýný "Ulusal hakimiyet uðrunda canýmý vermek benim için bir vicdan ve namus borcu olsun." sözleriyle bir kez daha yineledi. Bu sýrada Lozan'ýn ilk görüþmeleri kesildiði için Ýsmet Paþa ile Ankara'ya döndü. Meclis'te gizli oturumlar çok sert geçti. Trabzon mebusu Þükrü Bey'in Topal Osman tarafýndan öldürülüþü, M. Kemal'e saldýrýlara yol açtý. M. Kemal'i kendilerine büyük engel gören, tutucu, gerici, ittihatçýlar, çýkarcý gruplar, O'na karþý muhalefette birleþiyorlardý. Yakýn arkadaþlarýndan Rauf Bey, Karabekir, Refet, Ali Fuat Paþa'lar da yavaþ, yavaþ yanýndan ayrýlýp, Hilâfetçilere kuvvet veriyorlardý. Saltanatý geri getirmek isteyen gericilerin çalýþmalarý karþýsýnda arkadaþlarýnýn kendisini yalnýz býraktýðýný gören M. Kemal 20 Mart 1923'te Konya'da yaptýðý bir konuþmada Türkiye'yi Ortaçað karanlýðýna çekmek isteyen gericilere karþý tutumunu açýkça þu sözleriyle belirtti: "Eðer onlara karþý benim þahsýmda bir þey anlamak isterseniz, derim ki, ben þahsen onlarýn düþmanýyým. Onlarýn olumsuz yönde atacaklarý bir adým, yalnýz benim þahsi imanýma deðil, yalnýz benim amacýma deðil, o adým benim ulusumun hayatýyla ilgili, o adým benim ulusumun hayatýna karþý bir kasýt, o adým ulusumun kalbine yöneltilmiþ zehirli bir hançerdir. Benim ve benimle ayný fikirde olan arkadaþlarýmýn yapacaðý þey mutlaka o adýmlarý atanlarý tepelemektir... Sizlere bunun da üstünde bir söz söyleyeyim. Örneðin eðer bunu saðlayacak kanunlar olmasa, bunu saðlayacak meclis olmasa, öyle olumsuz adým atanlar karþýsýnda herkes çekilse ve ben kendi baþýma yalnýz kalsam; yine tepeler ve yine öldürürüm." Cumhuriyet'e doðru gidiþ bu kararlý sözlerle açýkça görülüyordu. M. Kemal Paþa, 8 Nisan 1923'de dokuz ilkede görüþlerini toplatarak, programýný belirlerken, siyasi biçimlenmeyi de hazýrladý.

Savaþ zamanýnýn T.B.M.M.'nin görevi son bulmuþtu. Bu sebeple Meclis kendini daðýtýp, seçime gitme kararý aldý. M. Kemal, daðýlmadan önce Meclisten 15 Nisan'da, Saltanatý geri getirmeye çalýþanlarý vatan haini kabul eden bir kanun deðiþikliði ile "Hýyanet-i Vataniye Kanunu'na, ileride gerekirse yine Ýstiklal Mahkemeleri kurma fýrsatýný veren bir ek getirdi."

Yeni kurulacak Meclis'te kuvvetli bir kadro oluþturmayý ve böylece Cumhuriyet'i ilan etmeyi düþünen M. Kemal'in bu çalýþmalarý yakýn arkadaþlarýnýn kendisinden uzaklaþmasýný hýzlandýrdý. Rauf Bey ve arkadaþlarý, M. Kemal'in partiler üstü kalmasýný, politikaya karýþmamasýný, önererek, O'nu pasif duruma getirmek istiyorlardý. Rauf Bey'in Ýsmet Paþa ile aralarýnýn açýlmasý da bu ayrýlýðýn baþka bir yönü idi. Lozan'dan dönen Ýsmet Paþa'yý karþýlamak istemeyen Rauf Bey Baþbakanlýktan bile istifa etti.

Ýkinci Meclis, toplandýktan sonra Lozan'ý onayladý. Artýk sorun Türkiye'nin rejiminin belirlenmesiydi. M. Kemal 22 Eylül 1923'de "Neue Treie Presse" adlý bir Viyana gazetesi muhabiriyle yaptýðý görüþmede, 23 Nisan 1920'de kurulan sistemin Cumhuriyet olduðunu fakat adýnýn açýklanamadýðýný belirtip, yapýlacak iþin yalnýzca isim koymak olduðunu söyledi.

Yeni devletin baþkentinin neresi olacaðý da bir sorundu. Ankara 1920'den beri bu iþi yapýyordu. Merkezi ve güvenli durumu ortada idi. Meclis'te uzun tartýþmalardan sonra 13 Ekim'de Ankara baþkent olarak oy çokluðu ile kabul edildi. Cumhuriyet'in Ýlaný'na bir adým daha yaklaþýlmýþtý.

M. Kemal'e Cumhuriyet'in Ýlaný'na fýrsat veren bir hükümet buhraný oldu. Baþbakan Fethi Okyar Bey'e karþý Meclis'te muhalefet oluþmasý üzerine M. Kemal, "Erkan-ý Harbiye Umumiye Riyaseti Vekili Fevzi Paþa"nýn dýþýnda kabinenin istifasýna karar verdi ve 27 Ekim'de uygulandý. Mevcut sisteme göre her bakan Meclis tarafýndan tek tek seçiliyordu. Ýstifa eden bakanlar yeniden seçilirlerse, görev kabul etmeyeceklerdi. Bu sýrada Rauf Bey, Kazým Karabekir, Ali Fuat, Refet Paþalar Ýstanbul'da bulunuyorlar ve temaslarý, Halife'ye yakýnlýk gösterileri oluyordu. Ankara'da' ise kabine kurulamýyordu. Bu geliþmeler üzerine "Cumhuriyet Ýlaný" ile iþi kökünden çözmeye karar veren M. Kemal 28 Ekim gecesi Çankaya'da Ýsmet Paþa ve bazý kimseleri toplantýya çaðýrdý ve "Yarýn Cumhuriyeti ilan edeceðiz." diyerek kararýný açýkladý. Misafirlerin ayrýlmasýndan sonra Ýsmet Paþa'yý alýkoydu ve birlikte, Teþkilat-ý Esasiye Kanunu'nda gerekli deðiþikliði saðlayacak önergeyi hazýrladýlar. Ertesi gün saat 10'da Parti grubunda yapýlan toplantýda, M. Kemal Paþa Genel Baþkan olarak Hükümet buhranýnýn mevcut sistemden kaynaklandýðýný, bunun çözümünün istikrarlý bir sistemde olduðunu belirttikten sonra deðiþiklik önergesini okuttu:

* Türkiye Devleti'nin Hükümet þekli Cumhuriyettir
* Türkiye Devleti, Büyük Millet Meclisi tarafýndan idare olunur
* Türkiye Devleti, Hükümetin inkisam ettiði idare þubelerini Ýcra Vekilleri (Bakanlar Kurulu)
vasýtasýyla idare eder

Bu önerge Parti toplantýsýnda tartýþýldý Büyük Millet Meclisi'nin ayný akþam (29 Ekim 1923) saat 18:45'de yaptýðý toplantýdan sonra 20.30'da "YAÞASIN CUMHURÝYET" sesleri arasýnda Cumhuriyet ilan olundu ve yeni Türk Devleti'nin adý kondu. "TÜRKÝYE CUMHURÝYETÝ" Hemen arkasýndan da Türk Ulusu'nun kurtarýcýsý Gazi M. Kemal oy birliði ile Cumhurbaþkaný seçildi. Kürsüye gelen Cumhurbaþkaný M. Kemal, kendisini Cumhurbaþkaný seçen Meclis'e teþekkür ettikten sonra "Son yýllarda Ulusumuzun fiili olarak gösterdiði kabiliyet ve istidat, kendi hakkýnda kötü düþüncede bulunanlarýn ne kadar tetkikten uzak görünüþe önem veren insanlar olduðunu pek güzel ispat etti. Ulusumuz kendisinde bulunan nitelikleri ve deðeri, Hükümetin yeni adýyla uygarlýk dünyasýna çok daha kolay gösterebilecektir. Türkiye Cumhuriyeti, dünyada iþgal ettiði yere layýk olduðunu eserleriyle ispat edecektir... Türkiye Cumhuriyeti mutlu, baþarýlý ve muzaffer olacaktýr." sözleriyle konuþmasýný tamamladý. M. Kemal Cumhurbaþkaný seçildiðinde henüz 42 yaþýndaydý. Cumhuriyetin ilk Baþbakaný Ýsmet Paþa oldu.

19 Mayýs 1919'da Samsun'da baþlayan yeni ve baðýmsýz ,bir Türk Devleti kurmak savaþý dýþ ve iç düþmanlara karþý baþarýyla sonuçlanarak Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Kurtuluþ Savaþý'nýn inanç ve baþarýsý nasýl Atatürk'ün eseri idiyse, Cumhuriyet de yine O'nun eseri idi. Ýleriki yýllarda bunu þu sözleriyle belirtti. "Benim en büyük eserim Türkiye Cumhuriyeti'dir."

SONUÇ

Bir zamanlarýn muhteþem Osmanlý Ýmparatorluðu, gerek iç gerekse dýþ etkenlerin sonucunda 18. y.y.'dan itibaren hýzlý bir çöküntüye girdi. Kapitülasyonlar sebebiyle Avrupa devletlerinin açýk pazarý durumuna geldi. Rusya ve Avusturya'nýn devamlý saldýrýlarý sonunda savaþlarý kaybederken, önemli topraklarýný elden çýkardý. Ýmparatorluðun bu çöküntüsünü gören Padiþahlar, Ýmparatorluðu kurtarmak için ýslahat önlemlerine baþladýlar. Fakat yalnýzca askeri olan bu önlemler etkili olamadý. III. Selim'in baþlattýðý Nizam-ý Cedit ise 1807'de gerici bir ayaklanma ile son buldu.

19. y.y.'da çöküntü büyük hýzla sürerken,Fransýz Devrimi'nin ortaya koyduðu ulusal baðýmsýzlýk ve egemenlik akýmlarý, Osmanlý Ýmparatorluðu'nun Balkanlar'da yaþayan Hýristiyan azýnlýklarýný etkiledi ve baðýmsýzlýk isteklerini kamçýladý. Sýrp, Yunan ve hatta Mýsýr ayaklanmalarý Ýmparatorluðun iç bünyesini sarstý ve bunlar giderek baðýmsýzlýk veya özerklik kazandýlar. Bu yüz yýlda Rus tehlikesi karþýsýnda Ýngiltere ve Fransa Osmanlý Ýmparatorluðu'nun toprak bütünlüðünü koruma politikasý izlediler. Kýrým Savaþý'nda bu politika sonucu Rusya'ya savaþ bile açtýlar. 1838 ticaret anlaþmasý ile imparatorluk ekonomik bakýmdan batýnýn eline geçerken, 1854'den sonra baþlayan dýþ borçlanma ile,1881'de mali iflasa ve batýnýn mali denetimine girdi. II. Mahmut Islahatý ve Tanzimat da Ýmparatorluðun kurtuluþu için çözüm olmadý. Genç Osmanlýlarýn çalýþmalarý 1876'da Kanun-u Esasi'nin ilanýný hazýrladý. Birinci Meþrutiyet yaþama fýrsatý bulamadan 1877-78 Osmanlý-Rus savaþý bu dönemin sonunu hazýrlarken, Abdülhamit'in "Ýstibdadý" baþladý. Bu tarihten sonra Ýngiltere de koruyucu politikasýný terk etti. Ermeni konusu da ilk kez gündeme geldi. Osmanlý Ýmparatorluðu bundan sonra Almanya'ya yanaþtý. Alman siyasi, askeri iliþkisi, Alman ekonomik ihtiraslarýný da getirdi. Baðdat Demiryolu projesi bunu simgeledi.

20. y.y.'a girilirken Abdülhamit'e karþý baþlayan Genç Türk hareketi gittikçe kuvvetlendi ve 1908'de II. Meþrutiyeti getirdi. Fakat 31 Mart gerici ayaklanmasý ile 1909'da iç buhran yaþandý. II. Meþrutiyet de Ýmparatorluðu kurtaramadý. Osmanlýcýlýk, Ýslamcýlýk, Batýcýlýk ve Türkçülük akýmlarýnýn çatýþtýðý bu dönem, içte buhranlar, anarþi yaratýrken, dýþta da Trablus ve Balkan Savaþlarý'nda büyük yenilgi ve tüm Makedonya'nýn kaybý ile sonuçlandý. Ýktidarý ele geçiren Ý.T. ise diktatörlüðe gitti. Ý.T. nin üç güçlü adamý Enver, Talat ve Cemal Paþalar, 1914 yýlýnda baþlayan Birinci Dünya Savaþý'na Almanya yanýnda girerlerken Ýmparatorluðun kaderi de çizilmiþ oldu. Bu savaþtan çok aðýr kayýplarla yenik çýkan Osmanlý Ýmparatorluðu Mondros Ateþkesi ile kayýtsýz þartsýz teslim oldu.

Yüz yýldan beri süren Doðu Sorununun çözümü, Avrupa'nýn Hasta Adamýnýn mirasýnýn paylaþýlmasý ile Türk Ulusu'nun dünya siyasi tarihindeki varlýðý ortadan kaldýrýlmak isteniyordu. Savaþ içinde gizli anlaþmalarla, Ýngiltere, Fransa, Rusya ve Ýtalya Osmanlý Ýmparatorluðu'nun paylaþýlmasýný kararlaþtýrmýþlardý. Fakat Rusya'da devrim çýkýnca anlaþmalar önemini yitirdi. Türk Ulusu'nun hakkýnda karar verecek en büyük kuvvet Ýngiltere idi. Ýngiltere Batý Anadolu'yu Yunanistan'a veriyor, Doðuda bir Ermenistan ve Kürdistan kurmak istiyor, Türk yurdunun geri kalan yerlerini de Fransa ve Ýtalya ile paylaþýyordu. Ülkenin yaðmalanmasýna boyun eðen Padiþah ve Hükümet, kurtuluþu Ýngiliz himayesinde görüyorlardý. Halk ve aydýnlar çaresizlik içinde, çoðunluk kadere boyun eðmiþ görünüyordu. Kurtuluþ çareleri arayanlar Padiþah-Halifesiz bir çare düþünemiyordu. Kurtuluþu Amerikan mandasýnda görenler veya yörelerinin kurtuluþunu saðlamak için çalýþanlar vardý Birinci Dünya Savaþý'nýn sonundaki periþan ve çaresiz durumda, bir tek insan, M. Kemal top yekun kurtuluþ ve tam baðýmsýz yeni bir Türk Devleti kurmak düþüncesiyle Samsun'a geldi. O'nun yola çýktýðý sýrada ise Yunanlýlar Ýzmir'i iþgal ediyorlardý. Padiþah ve Hükümet ise Ýzmir'i Yunanlýlara veren Ýngilizlerin hala körü körüne her isteðine boyun eðiyorlardý. Düþmanla iþbirliði yapan Padiþah ve Ýstanbul Hükümeti'nin bu tutumlarý karþýsýnda M. Kemal, ulusal baðýmsýzlýk ve ulusal egemenlik savaþýnýn esaslarýný Amasya'da ulusu ve orduyu Padiþah-Halifeye karþý ayaklandýrmak þeklinde belirledi. Erzurum ve Sivas Kongreleri'nde de bu esaslar içinde yeni bir Türk Devleti'nin kuruluþunun ulusal bilinçlenme, idari, siyasi örgütlenmesini de gerçekleþtirdi. Misak-ý Milli ile bu esaslar Ýstanbul'da bir kez daha ortaya konunca Ýngilizler, Ýstanbul'u iþgal ettiler. Bundan yýlmayan M. Kemal, Ankara'da ulusun meþru iradesinin eseri olan ulusal egemenlik prensibini B.M.M. ile ortaya koydu. Fakat bütün bunlarýn gerçekleþmesi çok büyük güçlükler ve olanaksýzlýklar içinde yapýlýyordu. Bir yandan Ýtilaf Devletleri ve Yunan saldýrýsý ve baskýlarý bir yandan Padiþah ve Ýstanbul Hükümeti'nin M. Kemal ve B.M.M.'ni gayri meþru ilan etmesi, Türk Ulusu'nu olumsuz yönde etkiledi. Türk Ulusu, yüzlerce yýldan beri dini ve geleneksel iktidar kabul edilen Padiþah-Halife ile bu deðerleri yýkan ve yerine ulusal,egemenlik deðerleriyle ulusu bir araya toplamak isteyen M. Kemal hareketi arasýnda bir süre bocaladý. Yer yer B.M.M.'nin otoritesine karþý ayaklanmalar çýktý. Doðu Anadolu'da Ermenilere, Güneyde Fransýzlara karþý savaþýldý. Batýda Yunan Taarruzu ve iç ayaklanmalara karþý Kuva-yý Milliye ile çözüm bulan B.M.M. daha sonra düzenli ordu kurar. I. ve II. Ýnönü Savaþlarý ile ilk askeri baþarýlarýný saðladý. Diðer yandan dýþ iliþkilerde Sovyetler Birliði ile Moskova Antlaþmasý'ný imzaladý. Sakarya Meydan Savaþý'nda Yunan Ordusu'nu yendi. Fransa ile de anlaþan Türkiye Ýtilaf bloðunu da parçaladý. 26 Aðustos'l922'de baþlayan ve 9 Eylül'de Ýzmir'de Yunan Ordusu'nun denize dökülmesi ile son bulan Büyük Taarruz, Türkiye gerçeðini ve Türk Ulusu'nun yenilmez azmini bütün dünyaya kanýtladý. Askeri baþarýsýný Mudanya Ateþkesi ve Lozan Antlaþmasý ile de onaylattý. Emperyalizme karþý yapýlan baðýmsýzlýk savaþýný kazanan, "Türk Mucizesi"ni yaratan Türkiye'nin bu baþarýsý bütün Mazlum Uluslara örnek oldu.

M. Kemal Kurtuluþ Savaþý'nýn bittiði yerde; Türkiye'nin çaðdaþlaþma savaþýný baþlattý. 1 Kasým 1922'de Saltanat'ýn kaldýrýlýþý ve 29 Ekim 1923'de Cumhuriyet'in Ýlaný ile Türkiye yeni devlet sistemini Fransýz Devrimi ile ortaya konan insan haklarýna dayanan "Ulusal ve Laik Devlet"i gerçekleþtirmiþ oldu. Ancak, çaðdaþ devlet ve ülke olma mücadelesi için Türk Devrimi'nin baþarýlmasý için Cumhuriyet döneminde Atatürk 'ün yeni mücadele vermesi gerekiyordu.


Alýntý:
Ergün AYBARS, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1, Ege Ün. Basýmevi, 1986, ss. 359-366

Ankara, 13 Ekim 1923 tarihinde baþkent olmuþtu. Aradan 77 yýl geçti. Ankara’nýn baþkent oluþunun ilginç yönlerinden biri de, bu olayýn, çok daha önceden, Müþtâk Baba adlý bir mutasavvýf þair tarafýndan sembolik dille müjdelenmesidir. Müþtâk Baba 1832’de vefat ettiðine göre, bu müjdeli þiirini olaydan en azýndan 91 yýl önce; hatta, belki de bir yüzyýl kadar önce, yazmýþ olmalýdýr. Bu müjde bir yana; daha da eskiye gidilirse; 400 yýl önce, 1429/30’da vefat eden Hacý Bayram Velî’nin bir þiirinde sembolik dille inþasý açýklanan kentle simgelenen acaba yine Ankara deðil midir?

Önce, daha yenisinden Müþtâk Baba’dan baþlayalým. Müþtâk Baba kimdir?

Müþtâk Baba, 1759-1832 arasýnda yaþamýþ bir sûfî þairdir. Adý Muhammed Mustafa’ dýr. Bitlis’ lidir. Soyu Abdülkadir Geylanî vasýtasýyla Hz.Ali’ye dayandýrýlýr. Amcasý Þems-i Bitlisî tarafýndan eðitilmiþ, Hasan Þirvanî tarafýndan aydýnlatýlmýþ; Baðdat’ta Nâkibül-eþraf Hasan Efendi ve Ýstanbul’da Mesnevihan Hoca Neþet Efendi’den yararlanmýþtýr. Müþtâk mahlasýný Neþet Efendi takmýþtýr. Avrupa’dan Hindistan’a çok yer gezmiþtir. Uzun yýllar Ýstanbul’da Eyüp Selâmi Efendi dergâhýnda kalmýþ ve II.Mahmud’un has nedimi olmuþtur. Eðitime ve bilime çok deðer verir. Arapça ve Farsça bilir. Döneminin seçkin kültürlü insanlarý arasýndadýr. Vahdet-i vücud anlayýþýyla Hakk’ý insanda arar. Mevlânâ hayranýdýr. Edebî yönü ve hitabeti güçlüdür. Aruzla yazdýðý þiirlerinde sembolik dil kullanmayý sever. Musikî eðitimini Þirvani’den almýþtýr. Ýcralara udu ve sesiyle katýlacak kadar musikiye aþinadýr. Bu niteliði dolayýsýyla, postniþin olduðu Kadirîye içinde, musikî ve semaya özel önem veren Müþtâkiye þubesi kendi ekolü olarak kurulmuþtur. Müþtâk Baba, 1832 yýlýnda Bitlis’i ziyarete giderken, konakladýðý Muþ’ta düþmanlarý tarafýndan 75 yaþýndayken öldürülür. Þiirlerini kapsayan divaný, ölümünden sonra, 1847 yýlýnda basýlmýþtýr. Yayýnlanmamýþ baþka eserleri de vardýr.

Ýþte bu Müþtâk Baba, Ankara’da Hacý Bayram Velî’nin türbesini ziyaret ettiði sýrada gelen ilhamla, ileride Ankara’nýn baþkent olacaðýný keþfeder. Velîlerin böylesi özelliklerine tasavvufta keþif ve keramet denir. Müþtâk Baba bu keþfini, tasavvuf þiirinde istihraç, yani bir þeyin içinden baþka bir þey çýkararak, geleceðe ait bir olayý üstü kapalý olarak bildirme yöntemi ile aruzun az kullanýlan bir vezni ile þiire döker. Divan-i Müþtâk Baba adýyla 1847’de yayýnlanan divanýnýn 29. sayfasýnda yer alan 73 numaralý, Ankara’nýn baþkent olacaðýný sembolik dille açýklayan beþ beyitlik þiiri þöyledir.

mef û l ü / fâ i lâ tün / mef û lü / fâ i lâ tün

1 Me’vâ-yý nâzeninde kim elf olursa efser
Lâ-büdd olur o me’vâ Ýslambol ile hem-ser

2 Nun vel kalem baþýndan alýnsa nun-i Yunus
Aldýkta harf-i diger olur bu remz azhar

3 Miftah-ý Sûre-i Kaf serhaddi kaf ta kaf
Munzam olunmak ister ra-yý Resûl Peygamber

4 Hay huy ile ahir maksud oldu zahir
Beyt-i veliyy-ül-ekrem el-hâc iyd-i ekber

5 Ey pâdiþah-ý fahham sultan Hacî Bayram
Ruhan ister ikrâm Müþtâk abd-i çâker



Müþtâk Baba Divaný’nýn mevcut nüshalarýnda bazý küçük farklar vardýr. Örnek olarak; 1.beyitte, Me’vâ yerine Mah (ay); 2. Beyitte, Nun vel-kalem yerine Nun-u kalem ve Olunmak yerine Alýnmak; 5.beyitte, Ruhan yerine Rûhâni ve abd-i çaker yerine abd-i ahkar gibi. Ayrýca, þiirin 3.beyitindeki ilk mýsrada bir hece eksik olduðu ve sanki “kaf ta kâf” olmasý gerektiði; 4.beyitte her iki mýsrada ve 5. beyitte son mýsrada vezin bozukluðu olduðu söylenebilir. Ancak, hatalarý Müþtâk Baba’ ya yüklemek yerine, benzerlerinde görüldüðü üzere, divanýn basýmý sýrasýnda el yazýsýndan aktarma iþlemi veya dizgide mürettip yanlýþlarý olabileceðini düþünmek belki de daha doðru olur.

Müþtâk Baba’nýn sembolik dille yazmýþ olduðu bu þiirdeki sembol kelimeler ve anahtar kavramlar çözümlendiðinde, o zamanki baþkent Ýstanbul'un yerine, ileride kurulacak Türkiye Cumhuriyeti’nin baþkenti olacak þehrin adý olarak Ankara ortaya çýkmakta ve Ankara’nýn baþkent olacaðý tarih Hicrî takvime göre takriben bulunmaktadýr. Yeni baþkent olacak þehrin adý, ilk bakýþta sanki anlamsýzmýþ gibi mýsralarýn arasýna serpiþtirilmiþ harflerin birleþtirilmesiyle þöyle ortaya çýkar:



Efser’den, Türkçe “A” harfi karþýðý (elif) A
Nun’dan, Türkçe “N” harfi karþýlýðý (nun) N
Kaf’dan, Türkçe “K” harfi karþýlýðý (kaf) K
Resûl’den, Türkçe “R” harfi karþýlýðý (rý) R
Hay’dan, (ismin “e, a” hâli karþýlýðý) (he) H (A)

ANKARA


Ankara adý Arap harfleri ile Osmanlýca yazýlýþýnda açýk þekilde okunmaktadýr.

Müþtâk Baba þiirindeki ilk mýsrada Ankara’nýn baþkent olacaðý yýlý belirten sembolleri elf ve efser kelimeleri ile vurgular. Bu iki kelimenin ve harflerinin analizi, Arap alfabesi ile önemli olaylara tarih düþürme yöntemi olan Ebced hesabýna göre þöyledir:

elf............................................. 1000
e (Elif)...................................... 1
f (Fe)........................................ 80
s (Sin)...................................... 60
r (Rý)......................................... 200
elf (1000) + efsr (341)........... 1341



Müþtâk Baba’nýn þiirinde verdiði elf ve efser kelimelerine göre, Ebced hesabýyla çýkan tarih Hicrî 1341’dir. Ankara’nýn baþkent olduðu dönemde, Gregoryen esaslý Milâdî takvim, veya eski dille tarih-i efrencî, henüz yürürlüðe girmemiþtir. Daha sonra, 1 Ocak 1926’da yürürlüðe girecektir. O dönemde, idarî iþlerde 1 Mart 1333 (1917) tarihinde uygulamaya konulan Rûmî (Mâlî) takvim, dinî iþlerde Hicrî takvim geçerlidir.

Ankara, Rûmî 13 Teþrinevvel 1339 Cumartesi baþkent olmuþtur. Rûmî ve Milâdî takvimlerin yýllarý arasýnda 1917’den itibaren 584 yýl fark olduðu; aylarýn ve günlerin ayný olduðu kabulüne göre, Ankara’nýn baþkent olduðu tarih Milâdî 13 Ekim 1923 Cumartesi gününe tekabül eder. Hicrî ve Rumî takvimlerin yýllarý arasýnda, o yýllarda, Rûmî takvime göre yýlýn ilk yarýsýnda 2 yýl, son yarýsýnda 3 yýl fark vardýr. Yani, Rûmî 1339 yýlýnýn baþý Hicrî 1341 yýlýna tekabül eder; ancak, 13 Aðustos 1339’ da Hicrî 1341 yýlý biterek, Hicrî 1342 yýlý baþlar. Yani, Ankara'’ýn baþkent oluþu Hicrî 2 Rebiyülevvel 1342 Cumartesi günüdür.

Görüldüðü gibi, Müþtâk Baba’nýn Ebcedle verdiði 1341 yýlýnýn 12. ayý Zilhicce ile Ankara’nýn baþkent olduðu 1342 yýlýnýn 3.ayý Rebiyülevvel arasýnda takriben iki aylýk bir zaman farký vardýr. Acaba, böyle bir hata gerçekten var mýdýr? Yoksa, daha sonra 1333’de kabul edilen Hicrî ve Rumî yýllar arasýndaki hesap yönteminden meydana gelen farktan dolayý mý zâhiren hata gibi görünmektedir?

Burada, önemli bir ipucu, þiirindeki 4. mýsrada kullanmýþ olduðu “iyd-i ekber” terimidir. Iyd (îd)-i ekber, bayramlar arefe günü ile baþladýðýndan, arefesi Cuma’ ya rastlayan Kurban Bayramý’na denir. Nitekim, Kurban Bayramý’nýn arefesi Cuma’ya rastladýðý takdirde, arefesi Arafat’ta geçirilen hacca da hacc-ý ekber denir. Bayramýn iyd-i ekber olmasý için, arefenin Cuma; bayramýn ilk gününün Cumartesi olmasý gerekir.

Bazý yorumcular, Müþtâk Baba’nýn bu kavramý kullanarak Ankara’nýn baþkent olacaðý yýl Kurban Bayramý’nýn Cuma’ya rastlayacaðýný vurguladýðýný ileri sürerler. Müþtâk Baba’nýn, daha ileride tarihsel yýl bazýnda böyle bir fark çýkacaðýný tahmin ettiði için, Ankara’nýn baþkent olacaðý yýl Kurban Bayramý’nýn iyd-i ekber olacaðýný belirttiðini söylerler. Halbuki, Ankara’nýn baþkent olduðu gerek 1342 (veya gerekse 1341) yýlýnda iyd-i ekber olmamýþtýr. O yýl, Kurban Bayramý daha önceki bir tarihe, 24 Temmuz 1923 Salý’ya rastlamýþtýr ve arefesi Pazartesidir. Zaten, o yýllarda, iyd-i ekber sadece 1337 ve 1345 yýllarýnda olmuþtur. Bunun için, þiirdeki iyd-i ekberin takvimsel anlamýndan daha farklý sembolik yorumunun olmasý gerektir.

Ýlk yorum, Ankara’nýn baþkent oluþunun ilâný gerçekten Cumartesi’ye, yani arefesi Cuma’ya rastladýðýna göre, o gün aslýnda Kurban Bayramý olmasa bile, Müþtâk Baba’nýn iyd-i ekber terimini sembolik anlamda kullanarak, Ankara’nýn baþkent olacaðý günü ülke için büyük bayram sayabileceðidir. Ýkinci yorum, Müþtâk Baba’nýn Hacý Bayram Veli türbesini, 1832’de veya daha eski bir tarihte ziyaret etmiþ olduðu günün, gerçekten iyd-i ekbere tesadüf etmesidir. Üçüncü yorum, Hacý Bayram Veli’nin velâyetteki kutsal kimliðinden yararlanarak, Müþtâk Baba’nýn ziyaret ettiði gün aslýnda iyd-i ekber olmasa bile, bu önemli günü kendi açýsýndan büyük bayram kabul etmiþ olmasýdýr.

Bunlarýn içinde en gerçekçi görüneni, birinci yorum, yani Müþtâk Baba’nýn ileride Ankara’nýn baþkent oluþunu bir büyük bayram olarak deðerlendirmesidir. Ama, diðerleri de üst üste gelmiþ olabilir. Bütün bu yorumlara raðmen, Müþtâk Baba’nýn Ebcedle verdiði 1341 ile, Ankara’nýn baþkent olduðu tarih arasýnda, sadece iki ay kadar, gizemi þimdilik çözümlenemeyen bir hata varmýþ gibi görünmesi çok ilginçtir.

Müþtâk Baba’nýn þiirinde, kimilerine göre, daha derin yorumlar da vardýr. Örneðin, “Miftah-ý Sûre-i Kaf” la baþlayan mýsrada “Mim” ve “Kaf”, yani “M” ile “K” harfleri ile Mustafa Kemal’in; “Hay huy” la da Ýstiklâl Savaþý’nýn açýklandýðý söylenir.

Müþtâk Baba’nýn þiirsel sembolik mesajýný kimler çözümledi?

Ýlk yorumlayan TBBM Birinci Dönem Konya Milletvekili ve müfessir Mehmet Vehbi Efendi’dir. Sonra, Trabzon Halkevi’nin çýkardýðý Ýnan Dergisi’nin Ýkinci Teþrin (Kasým) 1937 tarihli 7. Sayýsýnda, “Þair Müþtâk” baþlýklý yazýda þiir yorumlu olarak yayýnýr. Uzun yýllar sonra, 1972’de Mustafa Özkul’un kitabý; 1978’de Hekimoðlu Ýsmail’in Sûr Dergisi’ndeki makalesi; merhum Dr.Halûk Nurbaki’nin 1986’da Anadolu Mucizesi adlý kitabýndaki yorumu; Muþ Ýli 1992 yýllýðýndaki inceleme; 1997’de Mehmet Kemal Gündoðdu’ nun kitabý gibi eserlerle hâlen devam ede gelmektedir.

Umarým ve dilerim ki, gönül gözü açýk olanlar þiir üzerindeki tefekkürlerini müktesebatlarý oranýnda derinleþtirerek, daha güzel ve daha anlamlý yorumlar yapmayý sürdürürler. Çünkü, “Her bilenin üzerinde, daha iyi bilen bir baþkasý bulunur.”

Þimdi de konuyu Müþtâk Baba’dan 400 yýl öncesine, Hacý Bayram Velî’ye getirelim. Müþtâk Baba’nýn makamýný ziyareti sýrasýnda ilham aldýðý Hacý Bayram Velî, acaba “yeni inþa edilen kent” sembolüyle Ankara’yý mý müjdelemektedir.

Anadolu Müslümanlýðý’nýn, adý Mevlânâ, Hacý Bektaþ Veli ve Yunus Emre ile anýlan ünlü önderlerinden biri olan Hacý Bayram Velî (1352-1429), doðumu, yaþamýnýn büyük kýsmý, ölümü itibarýyle öz be öz Ankara’lýdýr. Ankara ve Bursa’da eðitimini tamamlayýp müderris olmuþ; Somuncu Baba lâkaplý Hâmid Aksarayî tarafýndan aydýnlatýlmýþtýr. Adýný taþýyan Bayramiye’den, kendisinden sonra, Melâmiye, Celvetiye, vb kollar kurulmuþtur. Hacý Bayram Velî’nin yazdýðý ilâhiler arasýndan, aþaðýda aktarýlaný, sanki Ankara’yla ilgili; hatta Ankara’nýn baþkent olacaðýna iliþkin sembolik mesajlar vermektedir.

Çalabým bir þâr yaratmýþ iki cihan âresinde
Bakýcak dîdar görünür ol þârýn kenâresinde

Nâgehan ol þâra vardým ol þârý yapýlýr gördüm
Ben dahý bile yapýldým taþ u toprak âresinde

Ol þârdan oklar atýlýr gelir ciðere batýlýr
Ârifler sözü satýlýr ol þârýn bâzâresinde.

Þâkirdleri taþ yonarlar yonup üstâda sunarlar;
Çalabýn ismin anarlar ol taþýn her pâresinde.

Ol þâr dediðim gönüldür ne delidir ne usludur
Âþýklar kaný sebildir ol þârýn kanâresinde

Bu sözü ârifler anlar câhiller bilmeyip tanlar
Hacý Bayram kendi banlar ol þârýn menâresinde.

Hacý Bayram Velî’nin gönül olarak tanýmladýðý “þâr”, bir anlamda neden Ankara olmasýn?

Ankara’nýn Türkiye Cumhuriyeti’nin baþkenti olacaðýný yüzyýl kadar önce sembolik dille müjdeleyen Müþtâk Baba’ya ve ilhama vesile Hacý Bayram Veli’ye selâm olsun.


Sözlükçe:

Me’vâ: yer, makam; nâzenin: nazlý, cilveli; elif: Arap alfabesinin 1.harfi, Ebced hesabýnda 1; elf: bin; efser: taç; lâ-büdd: gerçek, gerek, mutlaka; Ýslambol: Ýstanbul; hem-ser: ayný deðer, eþit düzey, arkadaþ; nun: Arap alfabesinin “N” karþýlýðý 25. harfi, Ebced hesabýnda 50; balýk; Kûn’daki özet bilgi; kalem: ilâhî tafsilatlý bilgi; kesmek, ayýrmak; nun-vel-kalem: icmali ilim (öz toplu bilgi) ve tafsili ilim (ayrýlmýþ bilgi); nun-i Yunus: Yûnus peygamberi yutan balýk; remz azhar: açýk sembol, kesin belirti; miftah: anahtar, þifre; Sûre-i Kaf: Kur’an’ýn 50.Sûresi, Kaf harfi ile baþladýðýndan anahtarý Kaf harfidir; Kaf: Arap alfabesinin “K” karþýlýðý 21. harfi, Ebced hesabýnda 100; tasavvufta Kur’an’a iþarettir. (Kaftan Kafa, bir uçtan bir uca anlamýnda); Kaf-Nun: harfleri, Allah’ýn bir iþin olmasýný istemesi ve o iþin hemen olmasý anlamýnda Kûn sözünü oluþturur; Kaf ü Nun, evrenin oluþ emri; serhad: sýnýr; munzam: zammedilen, üste konulan, katýlan; resûl: elçi, peygamber; ra: Arap alfabesinin “R” karþýlýðý 12. harfinin sesi, Ebced hesabýnda 200, ta’lil ifade eden, tahsis ve mülkiyet anlamýnda ismin “i” ve “den” hali; Hay huy: Hayy ve Hû, Yüce Allah’ýn ilki “Diri” ve diðeri “O” anlamýnda isimleri, insan ömrü Hayy ve Hû arasýndadýr; Hayy’dan gelen Hû’ya, Allah’dan gelen Allah’ a gider; ahir: en son, nihayet; maksud: maksat, amaç, meram; zahir: açýk, belli; beyt: ev, konut, makam; veliyy-ül-ekrem: çok keremli ermiþ,veli; el-hâc: hacý; iyd-i ekber: büyük bayram; arefesi Cuma’ya rastlayan Kurban bayramý; beyt-i veliyy-ül-ekrem el-hâc: çok kerem sahibi Hacî (Bayram Veli)’nin makamý; fahham: büyüklük, ululuk (Ey! Büyük padiþah Hacî Bayram Sultan anlamýnda); ikram: ikram, baðýþ, iltifat; abd-i çâker: kulunuz köleniz ;alap: Allah; þâr: þehir, kent, belde; cihan: dünya; âre: ara; didâr: güzel yüz, çehre, Allah’ýn manevî görünüþü; kenâr: kenar, kýyý; tan: sövme, yerme; nâgehan: ansýzýn, birdenbire; ârif: bilgi sahibi; bâzâr: çarþý, pazar; þâkird: çýrak, öðrenci, yamak; pâre: parça; kanâr: kucak; ban: bekçi, gözcü; menâre: minâre.

Kaynaklar :

CEBECÝOÐLU Ethem, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüðü, Anakara, 1997
DEVELÝOÐLU Ferit, Ansiklopedik Lügat, Ankara, 1970
GÖLPINARLI Abdülbaki, Türk Tasavvuf Þiiri Antolojisi, Ýstanbul, 1972
GÜNDOÐDU Mehmet Kemâl, Müþtâk Baba (Divân), Ýstanbul, 1997
HANÇERLÝOÐLU Orhan, Ýslâm Ýnançlarý Sözlüðü, Ýstanbul, 1984
HÜSEYÝN VASSAF, Sefine-i Evliyâ, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacý Mahmud Efendi Böl., No. 2305
HÜSEYÝN VASSAF, Risâle-i Müþtâkiyye, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacý Mahmud Efendi Böl., No. 2320
HÜSEYÝN VASSAF, Risâle-i Müþtâkiyye, Ankara Millî Kütüphane, Ýbni Sina Salonu, No. A 3374
KADRÝ Hüseyin Kâzým, Büyük Türk Lügati, Ýstanbul, 1928
KOCATÜRK Vasfi Mahir, Tekke Þiiri Antolojisi, Ankara, 1955
MÜÞTÂK BABA, Divân-ý Müþtâk Þeyh Mustafa, Ýstanbul Üniversitesi Kitaplýðý, No.T 3821
MÜÞTÂK BABA, Divân-ý Müþtâk Baba, Millet Kütüphanesi- Ali Emirî Efendi Böl., No.403
MÜÞTÂK BABA, Divân-ý Müþtâk Baba, Millet Kütüphanesi- Ali Emirî Efendi Böl., No.404
MÜÞTÂK BABA, Þeyh Mustafa, Müþtâk Efendi Ankara Millî Kütüphane, F.B 291
MÜÞTÂK BABA, Âsârü’l-Müþtâk Esrarü’l-Uþþak (Âsâr), Süleymaniye Kitaplýðý, Hacý Mahmud Efendi Böl., No. 2421
MÜÞTÂK BABA, Âsârü’l-Müþtâk Esrarü’l-Uþþak (Âsâr), Ankara Millî Kütüphane, Ýbni Sina Salonu, No. A 4124
NURBAKÝ Halûk, Anadolu Mûcizesi, Ýstanbul,1986
ÖZKUL Mustafa, Divân-ý Müþtâk Baba, Hayatý ve Eserleri, 1972
ÖZÖN Mustafa Nihat, Osmanlýca Türkçe Sözlük, Ýstanbul,1989
SAFER (DAL) BABA, Tasavvuf Terimleri, Ýstanbul, 1998
SÖZER Ahmet Necdet, Tekke Þiiri, Ýstanbul 1997
TAHÝR-ÜL MEVLEVÝ, Edebiyat Lûgati,Ýstanbul, 1973
UNAT Faik Reþit, Hicrî Tarihleri Milâdî Tarihe Çevirme Kýlavuzu, Ankara, 1984
ULUDAÐ Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüðü, Ýstanbul, 1995

Tamer Ayan
06.03.2002

Türkiye Cumhuriyeti tarihi, Osmanlý Ýmparatorluðu'nun temelleri üzerine Atatürk ve silah arkadaþlarý tarafýndan inþa edilmiþ bir devlet olan Türkiye Cumhuriyeti'nin Kurtuluþ Savaþý ile baþlar.

Bu yeni rejim I. Dünya Savaþý sonrasýnda yenik düþen ve topraklarý paylaþýlan Osmanlý Devleti'nin son ordusu ve milis kuvvetlerinden oluþan Kuvayi Milliye denilen bir halk direniþinin Atatürk tarafýndan organize edilerek iþgalci devletlere karþý konularak kurulmuþtur.

Türkiye Cumhuriyeti’nin temel nitelikleri, Lozan Antlaþmasý'nda da yer almýþtýr. Buna göre, ülkesi ve ulusuyla bölünmez bir bütün oluþturan Türkiye’de yaþayan ve Türk devletine vatandaþlýk baðýyla baðlý olan herkes eþit ve ayný haklara sahip Türk ulusunu oluþturmaktadýr.

Saltanatýn kaldýrýlmasýnýn ve Lozan Antlaþmasý'nýn ardýndan TBMM'de en çok tartýþýlan konulardan biri olan yeni devletin niteliði sorunu Mustafa Kemal Paþa'nýn 28 Ekim gecesi Ýsmet Ýnönü'yle, devletin niteliðinin cumhuriyet olduðunu saptayan bir yasa tasarýsý hazýrlamasý ile son buldu. 29 Ekim 1923 günü;

“ "Hakimiyet kayýtsýz ve þartsýz milletindir. Ýdare usulü halkýn mukadderatýný bizzat ve bilfiil idare etmesi esasýna dayanýr. Türkiye Devletinin hükümet þekli Cumhuriyettir" ”
 
Atatürk esasýna dayalý olarak Cumhuriyet ilan edildi ve yeni Türk Devleti'nin adý artýk Türkiye Cumhuriyeti idi.